Επιστρέφει το «πνεύμα του λευκού τίγρη» με οδηγό το «πνεύμα της Σαγκάης» (;)

 Ανιχνεύσεις 12/8/2023

Της Παναγιώτας Παπαρούνα πηγή: eTetradia- Ανιχνεύσεις

Σκοπός του άρθρου αυτού είναι να παρουσιάσει συνοπτικά τις ραγδαίες αλλαγές του διεθνούς συστήματος, στο πνεύμα του κλασικού ρεαλισμού με διεπιστημονικό τρόπο, που συντελούνται εν μέσω της πανδημίας του κορονοϊού (Μάρτιος 2020) και της ρωσικής επέμβασης στην Ουκρανία (24.2.2022), που επέφερε κατακλυσμιαίες εξελίξεις  όπως:  η άρση της παροιμιώδους σκανδιναβικής ουδετερότητας αιώνων με την αίτηση ένταξης της Φινλανδίας και Σουηδίας στο ΝΑΤΟ, με την πολιτική των «ανοικτών θυρών», την αναθεώρηση της γερμανικής ρεαλιστικής πολιτικής- «ανατολικής πολιτικής» (Ostpolitik) και τον εξοπλισμό μαμούθ, που ανακοινώθηκε.[1] Αλλά και τις δρακόντειες κυρώσεις της Δύσης εναντίον της Ρωσίας, που παραδόξως απειλούν την παγκόσμια οικονομία με ύφεση και ενδεχομένως τη μετατροπή της σε «bear market», για να μιλήσουμε με χρηματιστηριακούς όρους[2], δοκιμάζοντας την πορεία της παγκοσμιοποίησης. Απεναντίας, η «Ρωσική Αρκούδα», «δεν έχει πιαστεί» ακόμα και στρέφεται στον κινεζικό δράκο της Ανατολής, που φιλοδοξεί να οικοδομήσει μία νέα «Αυτοκρατορική Οδό» (;) Παραδόξως, οι γεωπολιτικές εξελίξεις συνδέονται άμεσα ή έμμεσα με το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. 

Σύμφωνα με την υπόθεση σε προηγούμενο άρθρο[3], το «πνεύμα της Σαγκάης»,[4] ενδεχομένως, θα μπορούσε να εξελιχθεί σε «λευκό τίγρη»[5] απειλώντας τη διεθνή ισορροπία δυνάμεων και ασφάλειας. Ειδικότερα, οι αναδυόμενες ανατολικές δυνάμεις συνασπισμένες στον Οργανισμό Συνεργασίας της Σαγκάης ( θα αναφέρεται ως Οργανισμός), που τον οδηγεί η συνεργασία Ρωσίας και Κίνας, διεκδικούν δυναμικά τη θέση τους στην αναδυόμενη νέα παγκόσμια διακυβέρνηση, με την οικονομική και γεωπολιτική τους επέκταση.

Απεναντίας, οι κυρίαρχες δυτικές δυνάμεις δεν δείχνουν διατεθειμένες να μοιραστούν την πρωτοκαθεδρία του κόσμου, χωρίς να αποκλείεται να υποκύψουν στον πειρασμό της «παγίδας του Θουκυδίδη»[6]. Τότε μια σύγκρουση των δύο αναδυόμενων συνασπισμών φαντάζει αναπόφευκτη, ιδίως με την εκατέρωθεν «δαιμονοποίηση» του αντιπάλου.  Αιχμή του δόρατος της αντιπαράθεσης, αλλά και της διάκρισης Ανατολής -Δύσης αναδεικνύεται η δημοκρατία, ο σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των αστικών ελευθεριών. Αντανακλάται στην ελευθερία έκφρασης, την ανεξαρτησία των ΜΜΕ, την φιλελεύθερη προσέγγιση και το κράτος δικαίου.

Σύμφωνα με τον Αμερικανό Πρόεδρο Μπάϊντεν  « η μάχη για τη Δημοκρατία δεν τελείωσε με το τέλος του Ψυχρού Πολέμου». Όμως η δημοκρατία βάλλεται πανταχόθεν, από την πανδημία και τα δρακόντεια μέτρα, που έχουν επιβληθεί, τόσο στις δυτικές όσο και στις ανατολικές κοινωνίες, από τη Σαγκάη της αυταρχικής Κίνας, έως τη Νέα Υόρκη και το Λονδίνο.

Καταλυτικές εξελίξεις, που αλλάζουν τον κόσμο   

Το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και η μονο-πολικότητα  δεν συνοδεύτηκε από «το τέλος της ιστορίας» και την «αιώνια ειρήνη». Απεναντίας, «πλησιάζουμε το πιο επικίνδυνο σημείο στην ιστορία της ανθρωπότητας».[7] Παραδόξως, τα πρόσφατα γεγονότα συνδέονται με το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και περιοδικά πολλές πτυχές του επανέρχονται στο διεθνές προσκήνιο, όπου τα εσωτερικά προβλήματα της πάλαι ποτέ κραταιάς ΕΣΣΔ και της Ρωσίας που τη διαδέχτηκε, μετατράπηκαν σε διεθνή ζητήματα. Συχνά απειλούν την τοπική περιφερειακή αλλά και την παγκόσμια ασφάλεια, όπως ο πόλεμος στο Ναγκόρνο Καραμπάχ μεταξύ Αρμενίας και Αζερμπαϊτζάν δοκιμάζοντας τις ισλαμικές δημοκρατίες της Κεντρικής Ασίας και ευρύτερα, οι ταραχές στο Καζακστάν, αλλά και οι κατά καιρούς συγκρούσεις στα σύνορα μεταξύ Τατζικιστάν και Κιργισίας. Αποκορύφωμα στάθηκε η ρωσική επέμβαση στην Ουκρανία, όπου μαίνονται σκληρές μάχες αφενός μεταξύ Ρώσων και Ρωσόφωνων με Ουκρανούς και μισθοφόρους και αφετέρου μεταξύ Ρωσίας και Δύσης, ιδίως των Ηνωμένων Πολιτειών, όταν απέτυχε η διπλωματία  και δεν εφαρμόστηκαν οι δύο Διεθνείς Συμφωνίες του Μίνσκ (2014,2015). Ο Ζμπίγκνιου Μπρεζίνσκι με την θρυλική του «Μεγάλη Σκακιέρα» προειδοποιούσε από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου ότι η Ρωσία θα έπρεπε να ξεχάσει την Ουκρανία[8] και την κοιτίδα των Ρως το Κίεβο.  Γεγονός που εξηγεί τις αμείλικτες δυτικές κυρώσεις εναντίων της Ρωσίας, οι οποίες όμως είναι εξίσου καταστροφικές και για τις δύο πλευρές. Πρόκειται όμως για γεγονότα που εκτυλίσσονται εντός και πέριξ του τέως σοβιετικού κόσμου, όπου οι δύο πάλαι ποτέ υπερδυνάμεις σηματοδοτούν την επανεμφάνιση του πνεύματος  του «Λευκού Τίγρη» σε μια νέα αναμέτρηση για να κλείσουν (;) τις πληγές που δεν έκλεισαν μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου και την κατάρρευση της ΕΣΣΔ[9] σε μία νέα προσπάθεια εκατέρωθεν εξόντωσης του αντιπάλου.  Σύμφωνα με την ομώνυμη ρωσική ταινία το πνεύμα του «Λευκού Τίγρη» αντανακλά τον διακαή (γερμανικό) πόθο, για την ολοκληρωτική εξόντωση του αντιπάλου, με κάθε μέσο και την απόλυτη επικράτηση του νικητή.

Δύο ήταν τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά στη μεταψυχροπολεμική εποχή, αφενός η διάλυση της ΕΣΣΔ, αφετέρου η επανένωση της Γερμανίας, αλλά και σταδιακή ενσωμάτωση των χωρών του ανατολικού μπλοκ στους δυτικούς θεσμούς (ΕΕ, ΝΑΤΟ). Συγχρόνως, περιοδικά, ξεσπούν εξεγέρσεις στις τέως σοβιετικές και νυν ισλαμικές δημοκρατίες, συνήθως στον Καύκασο, με διάφορες «πορτοκαλί» αποχρώσεις. Πιο πρόσφατη η  εξέγερση στο Καζακστάν, όπου ο νέος Πρόεδρος Τοκάγιεφ ζήτησε την βοήθεια της Ρωσίας σώζοντας το καθεστώς του η αστραπιαία επιχείρηση της ρωσικής επέμβασης, στο πλαίσιο όμως του Οργανισμού Συνθήκης Συλλογικές Ασφάλειας (CSTO). Αλλά και η σύγκρουση Αρμενίας -Αζερμπαϊτζάν, που άφησε πικρή εμπειρία στην Αρμενία με τη μη στήριξή της. Χαρακτηριστικές είναι οι τραυματικές μνήμες της σοβιετικής σιδερένιας πυγμής, οι οποίες συχνά γίνονται η αιτία του έντονου αντι-ρωσισμού που εκφράζεται από  χώρες του πρώην σοβιετικού κόσμου, όπως η Πολωνία και οι Βαλτικές χώρες, με τον πλέον έντονο τρόπο στους δυτικούς θεσμούς  που εντάχθηκαν, όπως η ΕΕ- ΝΑΤΟ απορρίπτοντας κάθε προσέγγιση των δυτικών θεσμών με τη Ρωσία.

Από την άλλη πλευρά, η νικήτρια αμερικανική υπερδύναμη σήμερα παρουσιάζει εμφανώς σημάδια κόπωσης, όπως φάνηκε από την εσπευσμένη αποχώρηση από το Αφγανιστάν τον Δεκαπενταύγουστο του 2021 και την αστραπιαία ανακατάληψη της εξουσίας από τους Ταλιμπάν, χωρίς να έχουν εξασφαλιστεί τα εχέγγυα για την ομαλή απομάκρυνση των δυτικών δυνάμεων και των συνεργατών τους. Η ακαριαία άνοδος των Ταλιμπάν συγκλόνισε Δύση και Ανατολή για διαφορετικούς λόγους και αλλάζει άρδην την ισορροπία δυνάμεων.  Για τη Δύση, ήταν σοκαριστικός ο τρόπος αποχώρησης των ΗΠΑ, με τις τραγικές σκηνές απελπισίας στο διεθνές αεροδρόμιο της Καμπούλ  των Αφγανών συνεργατών της Δύσης να προσπαθούν απεγνωσμένα να εγκαταλείψουν τη χώρα για να σωθούν από τη μήνιν των Ταλιμπάν. Αντιθέτως, για τις χώρες της Ανατολής ξύπνησε τον εφιάλτη της αστάθειας και της απειλής επέκτασης του ολοκληρωτικού καθεστώτος των Ταλιμπάν και του ισλαμικού εξτρεμισμού. Συγχρόνως προβλημάτισε έντονα τις μεγάλες  δυνάμεις της περιοχής όπως η Ρωσία, η Κίνα και η Ινδία, αλλά και μεσαίες δυνάμεις όπως η Τουρκία, το Πακιστάν και το Ιράν έστω κι αν κάθε παίκτης στην περιοχή φρόντισε με τον έναν ή τον άλλον τρόπο να αποκτήσει γέφυρες επικοινωνίας με το επάρατο μεν αλλά κυρίαρχο δε καθεστώς των Ταλιμπάν, που πλέον αποτελεί μία νέα πραγματικότητα.  Θορυβήθηκαν όμως και οι ισλαμικές δημοκρατίες της Κεντρικής Ασίας και κυρίως οι όμορες χώρες και κυρίως το Τατζικιστάν, όπου η Ρωσία υποχρεώθηκε να εγγυηθεί την ασφάλεια των συνόρων του με το Αφγανιστάν στέλνοντας στρατεύματα.[10] Συγχρόνως, αυξάνεται περισσότερο ο ισλαμικός κίνδυνος και αναπτερώνεται το μειωμένο ηθικό της διεθνούς τρομοκρατίας και του Ισλαμικού Κράτους ενώ απειλούνται τα πανάκριβα και διάσπαρτα προγράμματα τόσο του Δρόμου του Μεταξιού της Κίνας όσο και των άλλων παικτών που συμμετέχουν.

Ανάμεσα στις εξηγήσεις για την αμερικανική αποχώρηση ήταν και  η στροφή της αμερικανικής διπλωματίας προς τον «Ινδο-Ειρηνικό»[11] στοχοποιώντας ως αντιπάλους την Κίνα και τη Ρωσία. Σύμφωνα με δήλωση του Αμερικανού Προέδρου Μπαϊντεν «Το μέλλον του κάθε έθνους και του κόσμου εξαρτάται από την ελεύθερη και ανοικτή διέλευση του Ινδο-Ειρηνικού για την ευημερία στα χρόνια που έρχονται». Ενώ στα συμπεράσματα της «Στρατηγικής των ΗΠΑ για τον Ινδο-Ειρηνικό» αναφέρεται ότι «ο αμερικανικός ρόλος στην περιοχή πρέπει να είναι πιο αποτελεσματικός και διαρκής από ποτέ».[12] Είχαν προηγηθεί οι επεισοδιακές αμερικανικές εκλογές και η αποδοχή της ήττας του απερχόμενου Αμερικανού Προέδρου Ντόναλντ Τράμπ, ο οποίος υπό την προεδρεία του στράφηκε εναντίον της Κίνας, αλλά προσπάθησε να έχει δίαυλους επικοινωνίας με τη Ρωσία. Ακολούθησε η «ανακούφιση» που διαδέχτηκε την εκλογή του Τζόν Μπάϊντεν «ως ένα δημοκρατικά νομιμοποιημένο σημαντικό πρώτο βήμα επιστροφής στην πολιτική ορθότητα, έπειτα από την τετραετία Τράμπ και τα πραξικοπηματικού χαρακτήρα βίαια επεισόδια στο Καπιτώλιο».[13] Έκτοτε, οι Ηνωμένες Πολιτείες εμφανώς διχασμένες  προσπαθούν να αποφύγουν τον εμφύλιο σπαραγμό και να ανακόψουν τη διάβρωση της δημοκρατίας και τη στροφή προς τον αυταρχισμό σύμφωνα με δημοσίευμα των Financial Times.[14]

Αξιοσημείωτη είναι η στάση της Κίνας μετά την ολοκλήρωση της διεξαγωγής των χειμερινών Ολυμπιακών Αγώνων στο Πεκίνο το 2022. Αρχικά φάνηκε διστακτική να στηρίξει την ρωσική επέμβαση στην Ουκρανία, ώστε να αποφύγει επιπλέον κυρώσεις. Εντούτοις, σταδιακά κλιμακώνει την αντιπαράθεση με τη Δύση στηρίζοντας τη Ρωσία ευρύτερα στο παγκόσμιο περιβάλλον. Συγχρόνως, παραμένει  πάντα ανοικτό το ζήτημα της Ταϊβάν, που η Κίνα δεν πρόκειται να εγκαταλείψει, καθώς θεωρεί, ότι «ανήκουν στο ίδιο γένος, πως έχουν κοινή ιστορία και κοινό πεπρωμένο»[15] και αναμένει την επιστροφή της στην κινεζική επικράτεια ενώ οι ΗΠΑ έχουν δεσμευτεί να στηρίξουν το καθεστώς της Ταιβάν.  Η Ινδία είναι η έκτη οικονομία στον κόσμο και αναπτύσσεται δυναμικά και ελίσσεται ανάμεσα στους δύο θανάσιμους εχθρούς της την Κίνα και το Πακιστάν, αλλά και μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Δέχτηκε καίριο πλήγμα στα εθνικά της συμφέροντα από την άνοδο των Ταλιμπάν, αλλά φροντίζει να καλλιεργεί τις σχέσεις της με το Ιράν και άλλες δυνάμεις. Χαρακτηριστικός είναι ο νέος διάδρομος Ρωσίας-Ιράν-Ινδίας  παρακάμπτοντας το Σουέζ, τη Μεσόγειο, τον Ατλαντικό και τη Βόρεια Θάλασσα.[16] Αλλά και μεσαίες δυνάμεις όπως το Πακιστάν που παρά τις στενές «αδελφικές» σχέσεις με τους Ταλιμπάν, δεν αποκλείεται να αποσταθεροποιηθεί το καθεστώς του από τις εδαφικές ή άλλες διεκδικήσεις των Ταλιμπάν. Αλλά και η θέση του σιιτικού Ιράν επηρεάζεται στην περιοχή. Mε ποιους τελικά θα συνεργαστούν οι Ταλιμπάν θα έχει άμεσες επιπτώσεις καθώς επαναφέρουν με το θεοκρατικό καθεστώς τους περισσότερο συγκεντρωτισμό και αυταρχισμό, όπου η δημοκρατία δεν έχει καμία θέση στην περιοχή θέτοντας σε κίνδυνο τις όμορες, αλλά και ευρύτερα τις ισλαμικές χώρες της Κεντρικής Ασίας απειλώντας τα ήδη αυταρχικά καθεστώτα τους.

Εξίσου αποτρόπαιες για τη Δύση υπήρξαν και οι τραγικές εικόνες από τον περιορισμό κατ’ οίκον στη Σαγκάη εξαιτίας της πανδημίας και τη σκληρή πολιτική της Κίνας. Ωστόσο τα δρακόντεια περιοριστικά μέτρα ανά τον κόσμο σε Ανατολή και Δύση έφεραν, εκατέρωθεν, καίρια πλήγματα στις αστικές ελευθερίες και στα δικαιώματα των πολιτών.

Η εγκατάλειψη της «ρεαλιστικής πολιτικής»- η αδήριτη ανάγκη εφεύρεσης μίας νέας

Η ρωσική επέμβαση στην Ουκρανία επέφερε τρομακτικές συνέπειες καθώς ο πόλεμος συνεχίζεται επηρεάζοντας άμεσα μεταξύ άλλων τη Γερμανία. Ενεργοποιήθηκαν γεωπολιτικά αντανακλαστικά, που η ευρωπαϊκή ήπειρο είχε λησμονήσει. Χαρακτηριστική είναι η αναθεώρηση της γερμανικής «ρεαλιστικής πολιτικής», που διαδέχτηκε την «ανατολική πολιτική» (ost politik), και αφορούσε τις σχέσεις της Δυτικής Γερμανίας επί Ψυχρού Πολέμου με την Ανατολική Ευρώπη και κυρίως την Ανατολική Γερμανία, αλλά και της «αλλαγής μέσω εμπορίου». Realpolitik σημαίνει την εφαρμογή πολιτικών και θέσεων που καθορίζονται από την ψυχρή λογική σύμφωνα με τις συνθήκες και τις ανάγκες που επικρατούν σε συγκεκριμένη χρονική στιγμή, με στόχο το κέρδος μακριά από ιδεολογικούς ή ηθικούς φραγμούς. Ωστόσο, ο νεοεκλεγείς καγκελάριος  Όλαφ Σόλτς σε μία ιστορική, όπως χαρακτηρίστηκε, αλλά εν θερμώ ομιλία λίγες μέρες μετά την ρωσική εισβολή στην Ουκρανία ανακοίνωσε «εξοπλισμούς μαμούθ για τον στρατό» ενώ έσπευσαν να δηλώσουν τη στήριξή τους τα κόμματα της αντιπολίτευσης πλην του ακροδεξιού κόμματος.[17] Επίσης, ο Πρόεδρος Στάϊνμάιερ «αναγνώρισε λάθη στη διαχρονική γερμανική Ost politik, που προέβλεπε την προσέγγιση και την εξομάλυνση των σχέσεων με τη Ρωσία [….] « η προσήλωσή μου στον Nord Stream 2 ήταν λάθος». Προσθέτοντας ότι «αποτύχαμε στη δημιουργία ενός κοινού ευρωπαϊκού σπιτιού, στο οποίο περιλαμβάνεται και η Ρωσία. Αποτύχαμε με τη θέση μας να συμπεριλάβουμε τη Ρωσία σε μία κοινή αρχιτεκτονική ασφάλειας».[18] Ομοίως, αυτό το «ευρωπαϊκό σπίτι» οραματιζόταν ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ με την Περεστρόικα του, πριν την κατάρρευση της ΕΣΣΔ κατά την οποία «η Ευρώπη είναι πραγματικά ένα κοινό σπίτι, όπου η γεωγραφία και η ιστορία έχουν συνυφάνει στενά τα πεπρωμένα δεκάδων χωρών και εθνών».[19] Απεναντίας, σήμερα κατά τον Φόλκερ Βάιξελ η Γερμανία «θα πρέπει να κάνει τρία πράγματα: Να στηρίξει με όλες της τις δυνάμεις την υποψηφιότητα προσχώρησης της Ουκρανίας στην ΕΕ, να βοηθήσει το Κίεβο στρατιωτικά και τέλος να επιταχύνει την ενεργειακή μετάβαση και κατά συνέπεια απεξάρτηση από τις εισαγωγές ρωσικής ενέργειας»,[20] που για την Ρωσία αποτελούν αιτία πολέμου.

Παρόλα αυτά, η πραγματιστική-ορθολογική γερμανική πολιτική και η αγαστή συνεργασία Γερμανίας Ρωσίας υπήρξε εκατέρωθεν επωφελείς, καθώς η Γερμανία εξασφάλιζε αφθονία ενεργειακών πηγών και ισχυρό ανταγωνιστικό πλεονέκτημα στην βιομηχανική της παραγωγής ενώ η Ρωσία διοχέτευε τα ενεργειακά της αποθέματα κυρίως μέσω της πολιτικής των αγωγών, στηρίζοντας την ανάπτυξή της. Ωστόσο, σαφής και πάγιος στρατηγικός στόχος των αγγλοσαξόνων[21] είναι να μην ενωθεί ποτέ η Ευρασία.[22] Πασχίζει ως σήμερα για την απεξάρτηση της Ευρώπης από τις ρωσικές ενεργειακές πηγές ενώ επιβάρυνε το κλίμα πριν την ρωσική εισβολή  η ακύρωση λειτουργίας του νέου αγωγού Nord Stream 2 μεταξύ Γερμανίας και Ρωσίας, παρακάμπτοντας την Ουκρανία κατεξοχήν  χώρα διέλευσης ενεργειακών αγωγών. Η ρωσική εισβολή προκάλεσε την επίσημη αποκήρυξη της στενής συνεργασίας της Γερμανίας με τη Ρωσία. Αντιθέτως, η πρώην Καγκελάριος Άνγκελα Μέρκελ είναι πιο προσεκτική από τον διάδοχό της και καταδικάζει μεν την ρωσική επέμβαση, αλλά δεν ζητάει συγγνώμη για την πολιτική της έναντι του Πούτιν, επειδή θεωρούσε «ότι προς το συμφέρον της χώρας μου ήταν να βρούμε τρόπο συνύπαρξης [με τη Ρωσία]».[23]

Η επανένωση της Γερμανίας υπήρξε καταλυτική εξέλιξη.  Σε γενικές γραμμές τέθηκαν τότε τρία ζητήματα, που τηρουμένων των αναλογιών μοιραία επανέρχονται στο προσκήνιο: 1) αν η ενωμένη Γερμανία θα παραμείνει στη Δύση ή θα εξελιχθεί σε αυτόνομο πόλο στο διεθνές σύστημα, 2)  κατ’ επέκταση αν θα εκτοπίσει τις ΗΠΑ στην Ευρώπη ανατρέποντας τις ισορροπίες δυνάμεων και συγκεκριμένα της Βρετανίας και της Γαλλίας και 3)  «ως κυρίαρχος πόλος έλξης στην κεντρική και ανατολική Ευρώπη θα οδηγηθεί η Γερμανία σε νέα σύγκρουση με την Ρωσία;».[24] Προφανώς τα ζητήματα αυτά δεν είναι παρωχημένα ούτε αυτονόητα, όπως θεωρούνται. Σε κάθε περίπτωση η Γερμανία για άλλη μία φορά στην ιστορία της θα πρέπει να αναμετρηθεί με το δίλημμα αν θα κινηθεί εντός ή εκτός ευρωπαϊκού πλαισίου ή «ζωτικού χώρου». Μοιραία, η γερμανική βιομηχανία θα χρειάζεται πάντα φτηνούς ενεργειακούς πόρους, που βρίσκονται δίπλα της στη ρωσική επικράτεια από τις πανάκριβες υπερατλαντικές πηγές ενέργειας. Ακόμη και η πράσινη ανάπτυξη χρειάζεται έστω και επικουρικά τις βασικές πρώτες ύλες για την ομαλή λειτουργία της αγοράς, αλλά πάνω από όλα χρόνο για την ομαλή μετάβαση. Επιπλέον, η διαχρονικότητα των συνεπειών του Ψυχρού Πολέμου αποδεικνύει ότι απαιτείται ορθολογική στρατηγική αντιμετώπιση και λεπτοί χειρισμοί των ζητημάτων που προκύπτουν, υπό την απειλή του πυρηνικού ολέθρου, που πάντα υφίσταται.

Ομοίως, η σκανδιναβική ουδετερότητα αιώνων ανήκει στο παρελθόν καθώς Φινλανδία και Σουηδία εντάσσονται στο ΝΑΤΟ. Με το σύνθημα «αδέσμευτοι σε περίοδο ειρήνης, ουδέτεροι σε περίοδο πολέμου» η Σουηδία απέφυγε να εμπλακεί ενεργά στον Ψυχρό Πόλεμο και παρά την επίσημη ρητορική εναντίον του ΝΑΤΟ ως «μία απειλητική πυρηνική συμμαχία που απορριπτόταν» μεν επισήμως υπήρχε μία «μυστική συμμαχία». Η διφορούμενη στάση του Σοσιαλδημοκράτη Πρωθυπουργού Ούλοφ Πάλμε αποτελούσε το επίσημο δόγμα ασφαλείας της Σουηδίας τουλάχιστον μέχρι την ένταξη της στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 1995. Κυρίως από το 2009 που δεσμεύεται από το άρθρο της ΕΕ περί αλληλεγγύης, όπου κάθε κράτος μέλος είναι υποχρεωμένο να βοηθήσει όποιο δεχτεί ένοπλη επίθεση, αν και όχι υποχρεωτικά με ένοπλα μέσα.[25]

Στο πλαίσιο αυτό θα χρειαστεί μία νέα «ρεαλιστική πολιτική» προσέγγιση,  όταν πρυτανεύσει η ψυχρή λογική, ώστε να βρεθεί ο κατάλληλος τρόπος αποφυγής του πυρηνικού ολοκαυτώματος. Πολιτικοί του διαμετρήματος ενός Κένεντι που αντιμετώπισε με σύνεση «την Κρίση της Κούβας»[26], από την απερίσκεπτη σοβιετική κίνηση να εγκαταστήσουν πυραύλους στην Κούβα υπό το καθεστώς Κάστρο, στο μαλακό υπογάστριο των ΗΠΑ. «Η Κρίση των Πυραύλων της Κούβας ήταν ένα σημαντικό σημείο αλλαγής στην πολιτική των δύο υπερδυνάμεων, για την ύφεση και την αμερικανο-σοβιετική συνεργασία στο θέμα της μη διάδοσης» των πυρηνικών όπλων.[27] Ή ενός Αντενάουερ ή Βίλυ Μπάντ με την ανατολική πολιτική τους (Ost Politik) κατόρθωσαν ο Ψυχρός Πόλεμος να μην εξελιχθεί σε θερμοπυρηνικό. Σύμφωνα με την Ost Politik υπήρξε αλλαγή της γερμανικής στρατηγικής προσέγγισης της Δυτικής Γερμανίας με την Ανατολική Ευρώπη «μέσω της προσέγγισης», με τον ανατολικό τότε συνασπισμό. Σύμφωνα με τις Συμφωνίες του 1970 με την ΕΣΣΔ και με την Πολωνία, η Γερμανία συμφωνούσε σε συγκεκριμένες βασικές αρχές που ήταν η αποποίηση της βίας, ο σεβασμός των συνόρων στην Ευρώπη και εγκατάλειψη κάθε εδαφικής διεκδίκησης, αναγνωρίζοντας ότι μοιραία πάντα θα συνορεύουν. Συγχρόνως, στην διχασμένη τότε φιλελεύθερη και κομμουνιστική Ευρώπη ήταν δεδομένη η αμερικανική παρουσία. Επομένως, η ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική της ασφάλειας όφειλε να προωθήσει ένα σύστημα ισορροπίας και να αποφύγει να επιλέξει την μία μόνο πλευρά, γι αυτό μια ρεαλιστική πολιτική ήταν αναγκαία.

Συνέπειες από την πανδημία και τις δυτικές κυρώσεις στη Ρωσία

Η (οικονομική) παγκοσμιοποίηση και η επανάσταση της τεχνολογίας και της επικοινωνίας έφθειρε, αλλά δεν κατάργησε τα εθνικά σύνορα. Έδεσε όμως το παγκόσμιο χωριό με μία πρωτόγνωρη ελεύθερη διακίνηση αγαθών, κεφαλαίων και ανθρώπων, με όχημα μεταξύ άλλων και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.  Παρόλα αυτά, μία σειρά ραγδαίες ανακατατάξεις αλλάζουν τον κόσμο για μία νέα «Επανεκκίνηση» (Great Reset)[28] ενώ η αύξηση του πλούτου είναι αντιστρόφως ανάλογη με την ακραία φτώχια, όπου η διευρυνόμενη ανισότητα μαστίζει τον κόσμο.[29] Ένα από τα ζοφερά σενάρια για το μέλλον της παγκοσμιοποίησης σύμφωνα με τις προβλέψεις του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ είναι ότι η παγκοσμιοποίηση «δεν μπορεί να θεωρείται πλέον δεδομένη» και ίσως θα εξελιχθεί σε έναν «αυταρχικό κόσμο», που θα τον συνοδεύσει ένας πραγματικός και ψηφιακός κατακερματισμός εξαιτίας της εσωστρέφειας και της οικονομικής ανεξαρτησίας, όπου θα αποκλίνει σταδιακά η  γνώση και θα παρατείνεται η στασιμότητα.[30] Αφενός η πανδημία με τους αυστηρούς περιορισμούς στις μετακινήσεις ανθρώπων και αγαθών και αφετέρου οι κυρώσεις εναντίον της Ρωσίας επέφεραν καίριο χτύπημα στην πορεία της ελεύθερης αγοράς.

Στην οικονομική διπλωματία ως μέσο άσκησης πολιτικής «οι αρνητικές κυρώσεις» στοχεύουν στο να αποτρέψουν την υιοθέτηση μίας πολιτικής, που δεν ανταποκρίνεται στα συμφέροντα του κράτους, που ασκεί την επιρροή.[31] Στην πραγματικότητα όμως οι κυρώσεις συχνά επιστρέφουν σαν μπούμερανγκ στο κράτος που τις επιβάλλει προκαλώντας εξίσου αν όχι και σημαντικότερη βλάβη στην οικονομία του. Οι δυτικές κυρώσεις εναντίον της Ρωσίας,  επέφεραν τα αντίθετα αποτελέσματα[32], όπου εμφανίζονται σημάδια πιθανής ύφεσης[33] και κατάρρευσης των χρηματιστηριακών αγορών / Bear Market[34]. Η αγορά-αρκούδα αφορά την αγορά, όπου οι τιμές όλων ή ορισμένων ομάδων χρεογράφων πέφτουν ή αναμένεται ότι θα πέσουν και η κατάσταση αυτή συνοδεύεται, από έντονη απαισιοδοξία για το μέλλον της αγοράς. [35] Οι κυρώσεις δεν έπληξαν τη Ρωσία ενώ είναι οδυνηρές για τη Δύση απειλώντας με παγκόσμια ύφεση και μετατροπή σε αγορά-αρκούδα καθώς, όπως ομολογεί και ο αγγλικός Economist η ρωσική οικονομία ανακάμπτει[36], παρά τις δρακόντειες κυρώσεις της Δύσης.[37] Επιπλέον, μια σειρά από χώρες ωφελούνται από τις δυτικές κυρώσεις στη Ρωσία, αφενός η Κίνα που αποκτά ανταγωνιστικό πλεονέκτημα από τις φτηνές πρώτες ύλες κυρίως έναντι της Γερμανίας, η Ινδία, το Ιράν, αλλά και η Τουρκία που φιλοδοξεί να παίξει μεσολαβητικό ρόλο ανάμεσα σε Δύση και Ανατολή πατώντας ως «επιτήδειος ουδέτερος», σε δύο βάρκες.

Σύνοψη  

Α)Η παγκοσμιοποίηση πλήττεται ανεπανόρθωτα και οι ανοικτές αγορές με τα ανοικτά σύνορα συρρικνώνονται με το αίσθημα της αυτοσυντήρησης και του εθνικού συμφέροντος, όπου αναδύονται και πάλι οι εθνικές ταυτότητες και η υπεράσπισή τους.

Β) Οικονομικές συνέπειες  πλήττουν τους παίκτες που βρίσκονται σε υπερ-επέκταση και πρωτίστως την Κίνα με τον Νέο Δρόμο του Μεταξιού, που χρειάζεται σταθερές συνθήκες και ειρήνη για να ευδοκιμήσει.

Γ) Τα ανθρώπινα δικαιώματα στον καιρό της πανδημίας δέχτηκαν καίριο πλήγμα παγκοσμίως ενώ οι τρομακτικές εικόνες από τη Σαγκάη με τους απελπισμένους έγκλειστους να μεταφέρονται με βίαιο τρόπο στους ειδικούς χώρους νοσηλείας κάνουν το γύρο του κόσμου

Δ) Οι οικονομικές κυρώσεις στοχεύουν κατευθείαν στην κατάρρευση του καθεστώτος Πούτιν και των αυταρχικών καθεστώτων που οικοδομήθηκαν στα ερείπια του σοβιετικού κόσμου, άρα επιδιώκονται και αναμένονται πολιτικές ανακατατάξεις,  με απρόβλεπτες συνέπειες.

Ε) Η απειλή χρήσης πυρηνικών επιφέρει ευρύτερη ανασφάλεια σε συνδυασμό με τις επιμέρους κρίσεις στο διεθνές γίγνεσθαι, σε ένα εκρηκτικό κοκτέιλ: υγειονομική κρίση, από την πανδημία, επισιτιστική κρίση, ενεργειακή κρίση από τις κυρώσεις εναντίον της προμήθειας πρώτων υλών και υδρογονανθράκων από τη Ρωσία, οικονομική κρίση, τόσο στον τραπεζικό τομέα όσο και ευρύτερα στην παγκόσμια οικονομική σταθερότητα των ανοικτών συνόρων.

ΣΤ) Κατά τον Αμερικανό Πρόεδρο «η Ρωσία προκάλεσε κάτι που δεν περίμενε: Οι δημοκρατίες όλου του κόσμου αναζωογονήθηκαν».[38]

Ωστόσο, «Οι  δημοκρατίες δεν εξευγενίζουν πάντα τις κοινωνίες -πάντα όμως είναι ενδεικτικές για την υγεία των κοινωνιών στις οποίες λειτουργούν».[39]

Δημοκρατία σε Δύση και Ανατολή εν μέσω πανδημίας

Για τον Αμερικανό Πρόεδρο Τζο Μπάιντεν ο πόλεμος στην Ουκρανία είναι   «η μάχη ανάμεσα στη δημοκρατία και τον ολοκληρωτισμό» στην ιστορική, όπως χαρακτηρίστηκε ομιλία του στη Βαρσοβία, όπου «θα έχουμε ένα διαφορετικό μέλλον, ένα λαμπρότερο μέλλον, ριζωμένο στη δημοκρατία και τις αρχές, την ελπίδα και το φως, την ευπρέπεια και την αξιοπρέπεια, την ελευθερία, τις δυνατότητές της».[40] Ωστόσο, στην κινούμενη άμμο του διεθνούς γίγνεσθαι αναβιώνουν μεγαλοϊδεατισμοί και αυτοκρατορικές μνήμες ενώ αναδύεται συχνά η νοσταλγία ενός πάλαι ποτέ ένδοξου παρελθόντος, όπως μετά το επεισοδιακό διαζύγιο του Ηνωμένου Βασιλείου από την Ευρωπαϊκή Ένωση με το περίφημο BREXIT το σύνθημα που κυριαρχεί είναι η «Παγκόσμια Βρετανία» (Global Britain).[41] Αλλά και η Ρωσία ανακάμπτει και φιλοδοξεί να ανακτήσει τα ερείσματα που είχε επί ΕΣΣΔ, αλλά και πιο πίσω ως Τσαρική Ρωσία. Συγχρόνως, η Τουρκία φιλοδοξεί να αναβιώσει την Οθωμανική Αυτοκρατορία και ο αμφιλεγόμενος ηγέτης της να αντικαταστήσει την κεμαλική δυτικόστροφη Τουρκία με το πάλαι ποτέ Χαλιφάτο της που θα ηγείται του σουνιτικού μουσουλμανικού κόσμου. Εάν έτσι έχουν τα πράγματα τότε το σημαντικότερο αντίδοτο στους μεγαλοιδεατισμούς και τους επικίνδυνους εθνικισμούς που προβάλλουν τη μισαλλοδοξία και την εξόντωση του αντιπάλου -εχθρού όπως ο «λευκός τίγρης» είναι τα δημοκρατικά καθεστώτα που μπορούν να προλάβουν μεγαλοιδεατισμούς. Εν αντιθέσει με τα απολυταρχικά καθεστώτα που δεν λειτουργούν οι θεσμοί, που ανακόπτουν «απονενοημένα διαβήματα».[42]

Εντούτοις, στην Ανατολή από την αρχαιότητα ο αυταρχισμός αποτελούσε ανέκαθεν τον τρόπο διακυβέρνησης αυτοκρατοριών ή και ισχυρών κρατών που με σιδερένια πυγμή διατηρούσαν τη συνοχή τους αποτρέποντας φυγόκεντρες εθνοτικές, φυλετικές ή θρησκευτικές αποσχίσεις. Αυτό εξηγεί ως ένα βαθμό γιατί οι νέες εύρωστες δυνάμεις που αναδύονται σήμερα από την Ανατολή, όπου μεταφέρθηκε το «παγκόσμιο εργαστήριο» διεκδικούν να έχουν λόγο στο παγκόσμιο σύστημα προσηλωμένες στον τομέα της ανάπτυξης και της προώθησης των εθνικών τους επιδιώξεων, εις βάρος των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της δημοκρατικής λειτουργίας των θεσμών, που λειτουργούν συγκεντρωτικά αν όχι απολυταρχικά καταπατώντας κάθε έννοια ελευθερίας της έκφρασης και αντιπολιτευτικής διάθεσης.

Απεναντίας, η κατάσταση της παγκόσμιας δημοκρατίας για το 2022 κάθε άλλο παρά ακμαία είναι καθώς η σταδιακή άρση των περιορισμών της πανδημίας, δεν είναι βέβαιο ότι θα επαναφέρει τη δημοκρατία, στο προηγούμενο επίπεδο. Σύμφωνα με την φετινή έκθεση του Economist Intelligence Unit[43] ο δείκτης δημοκρατίας βρίσκεται στο χαμηλότερο σημείο από το 2006 που άρχισε να καταγράφεται, γεγονός που αποδίδεται εν μέρει στους περιορισμούς της πανδημίας που είδε πολλές χώρες να αγωνίζονται να εξισορροπήσουν τη δημόσια υγεία με την προσωπική ελευθερία. Η πτώση αποδίδεται στην πανδημία και εικάζεται ότι καθώς αίρονται σταδιακά οι περιορισμοί της πανδημίας, θα επιστρέφει και η δημοκρατία, αν και μόνο το 46% του παγκόσμιου πληθυσμού ζει σε «κάποιου είδους» δημοκρατία. Στην αντίστοιχη περσινή Έκθεση του 2021 ο δείκτης «έδειχνε» την πρόκληση για την Κίνα και αναρωτιόταν εάν η Δύση θα έπρεπε να ανησυχεί, καθώς και τι μέτρα θα έπρεπε να ληφθούν. [44]

Παράλληλα, εν μέσω της ρωσικής επέμβασης η Ουκρανία ζήτησε την αποπομπή της Ρωσίας από το Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων των Ηνωμένων Εθνών.[45]  Η Ρωσία ήταν μέλος του Συμβουλίου από το 2006 με διακοπτόμενη θητεία, που θα έληγε το 2023 ενώ η Ουκρανία είναι επίσης μέλος του Συμβουλίου κατά την περίοδο αυτή. Η πρόταση αποπομπής της Ρωσίας υπερψηφίστηκε ενώ η ίδια αποχώρησε από το Συμβούλιο, καθώς η συμμετοχή της ανεστάλη.[46] Η ψηφοφορία αποπομπής όμως όπου 93 χώρες ψήφισαν υπέρ, 24 εναντίον και 58 απείχαν είναι ενδεικτική της μη καθολικής καταδίκης της Ρωσίας. Καταψήφισαν οι χώρες της υποσαχάριας Αφρικής, που δεν ξεχνούν ότι χρωστούν την ανεξαρτησία τους από το αποικιακό καθεστώς της Δύσης στην Σοβιετική Ρωσία ενώ απείχαν αραβικές χώρες, όπως η Αίγυπτος.  Καταψήφισαν ή απείχαν οι χώρες μέλη του Οργανισμού της Συνθήκης Συλλογικής Ασφάλειας (CSTO)[47], και του Οργανισμού Συνεργασίας της Σαγκάης[48] (SCO), των BRICS[49], αλλά και ορισμένες χώρες του ASEAN.[50]

 Σχήμα 1: Ψηφοφορία στον ΟΗΕ για αποπομπή της Ρωσίας από το Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων

Πηγή:https://www.pronews.gr/amyna-asfaleia/enoples-sygkroyseis/psifoforia-ston-oie-oi-xores-me-to-75-tou-plithysmou-tou-planiti-stiriksan-i-arnithikan-na-psifisoun-kata-tis-rosias/

Η ισχύς εν τη ενώσει Ρωσίας και Κίνας και άλλων παικτών στο πνεύμα της Σαγκάης

Κίνα και Ρωσία διατείνονται με κοινή τους δήλωση πριν την ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, ότι επιδιώκουν  ένα γνήσιο πολυπολικό και δίκαιο σύστημα διεθνών σχέσεων.[51] Οι σχέσεις των δύο χωρών αποκτούν προοδευτικά στρατηγική σημασία παρά τις εδαφικές, ενίοτε και ιδεολογικές διαφορές τους αφενός εξαιτίας της ανάγκης δημιουργίας κοινού μετώπου έναντι της Δύσης και αφετέρου για την διεύρυνση και ενίσχυση των εθνικών τους στόχων. Κατά τον Κινέζο πρέσβη στην Ρωσία Zhang Hanhui «πρέπει να βάλουμε τέλος μια για πάντα στην ηγεμονία των Ηνωμένων Πολιτειών, με την αιώνια επιθυμία τους να παρεμβαίνουν στις υποθέσεις κυρίαρχων κρατών». Στο πλαίσιο της συνεργασίας τους αναπτύσσουν διάφορα εργαλεία και περιφερειακούς μηχανισμούς, όπως ο Οργανισμός (Συνεργασίας της Σαγκάης-SCO), οι BRICS, που σύμφωνα με τον Κινέζο Πρόεδρο συζητείται η διεύρυνσή τους με επικρατέστερη την ένταξη και της Αργεντινής.[52] Σύμφωνα με την εφημερίδα Pravda «ο Οργανισμός θα γίνει το νέο οικονομικό και πολιτικό κέντρο του κόσμου».[53] Ο Οργανισμός ως μηχανισμός της κινεζικής στρατηγικής συμβάλει στον συνασπισμό των περιφερειακών δυνάμεων στο πλαίσιο της αρχής της ισχύς εν τη ενώσει απορρίπτοντας μετά βδελυγμίας το ενδεχόμενο να εξελιχθεί σε αμυντικό συνασπισμό. Διατείνεται ότι επιδιώκει την ενεργητική συμμετοχή στην οικοδόμηση ενός πολυκεντρικού δημοκρατικού (;) συστήματος στις Διεθνείς Σχέσεις[54] ενώ υπογραμμίζεται η προσήλωση στις αρχές και τους κανόνες των Ηνωμένων Εθνών.[55] Η στρατηγική συνεργασία Ρωσίας – Κίνας στηρίζει τις πολυμερείς σχέσεις και συμφωνίες γενικού ή ειδικού σκοπού, όπως αποτυπώνεται στην κοινή δήλωση των δύο προέδρων. Η Ρωσία προωθεί τα ευρασιατικά της σχέδια με την Ευρασιατική Ένωση (EAU) και τον Οργανισμό Συνθήκης Συλλογικής Ασφάλειας (CSTO) ενώ η Κίνα τον Νέο Δρόμο του Μεταξιού και όχημα τον Οργανισμό για την πολυδιάστατη παγκοσμίου βεληνεκούς στρατηγική της.[56] Ο αγγλοσαξονικός εφιάλτης της προσέγγισης Ρωσίας-Κίνας είναι μία πραγματικότητα.[57] Η Ρωσία φτιάχνει γέφυρες με την Κίνα καθώς η Δύση προσπαθεί να αποκόψει την Ρωσία από την ευρωπαϊκή ήπειρο. Χαρακτηριστική είναι η γέφυρα οχημάτων στον ποταμό Αμούρ, που μόλις δόθηκε σε κυκλοφορία ενώ ετοιμάζεται και η πρώτη σιδηροδρομική σύνδεση μεταξύ Ρωσίας-Κίνας, εντός του Νέου Δρόμου του Μεταξιού.[58] Το γιγαντιαίο και φιλόδοξο κινεζικό όραμα που εκτείνεται σχεδόν σε όλο τον πλανήτη είναι ταυτόχρονα και ευάλωτο σε επιθέσεις ή δυσλειτουργίες  και απαιτεί ειδικούς διπλωματικούς χειρισμούς, αλλά και κάθε μέσο που θα εξασφαλίζει την απρόσκοπτη λειτουργία του. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται ως ένα βαθμό και ο κινεζικής εμπνεύσεως Οργανισμός και αποτελεί πυλώνα της στρατηγικής σχέσης Ρωσίας-Κίνας για να αντιμετωπίζονται από κοινού οι προκλήσεις που αντιμετωπίζει κάθε χώρα ξεχωριστά, αλλά και να ισχυροποιούν τη θέση τους στο διεθνές γίγνεσθαι. Ωστόσο, υπάρχει και η σκοτεινή πλευρά του Νέου Δρόμου του μεταξιού, όπου δεν φέρνει πρόοδο για τις χώρες διέλευσης, αλλά υπέρογκα χρέη[59] και απειλή χρεοκοπίας προκαλώντας αντιδράσεις.[60]

Ειδικότερα, ο Οργανισμός περιλαμβάνει πολιτικούς, οικονομικούς και πολιτιστικούς τομείς. Οι BRICS αφορούν περισσότερο τις οικονομικές σχέσεις ενώ  ο Οργανισμός Συνθήκης Συλλογικής Ασφάλειας -CSTO, υπό την αιγίδα της Ρωσίας ενεργοποιήθηκε στο Καζακστάν. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Τοκάγιεφ αν και σπούδασε και έχει ιδιαίτερους δεσμούς με την Κίνα, εντούτοις, στράφηκε στην Ρωσία για ενισχύσεις, και πράγματι διασώθηκε χάρις στην έγκαιρη και άμεση επέμβαση της Ρωσίας μέσω του CSTO (που δεν συμμετέχει η Κίνα). Εξίσου ενδιαφέρον στοιχείο όμως είναι ότι τότε την προεδρία είχε η Αρμενία δυσανασχετεί από τη μη στήριξη της στον πόλεμο στο Ναγκόρνο Καραμπάχ, παραχωρώντας εδάφη, στο Αζερμπαϊτζάν.

Ειδικότερα: τα κυριότερα κράτη μέλη του Οργανισμού

• Ρωσία: αποτελεί τον καθοριστικό παράγοντα εξισορρόπησης μεταξύ των διαχρονικά τεταμένων σχέσεων μεταξύ Κίνας και Ινδίας. Μέσω του Οργανισμού σταθεροποιεί τη θέση της και διατηρεί τα ερείσματά της στον παλαιό σοβιετικό χώρο μέσω της Ευρασιατικής Ένωσης της Συνθήκης Συλλογικής Ασφάλειας και του Οργανισμού.
• Κίνα: εκτεθειμένη με την υπερ-επέκταση στο γιγαντιαίο χερσαίο και υδάτινο Νέο Δρόμο του Μεταξιού, αλλά και με την πανδημία, η κρίση στην παγκοσμιοποίηση δυσχεραίνει την οικονομική της ανάπτυξη.[61] Ελλοχεύει ο κίνδυνος αποσταθεροποίησης του καθεστώτος της εάν πληγεί η οικονομική της ευρωστία. Αρνείται να επιβάλει κυρώσεις στη Ρωσία ενώ η ρητορική της εξελίσσεται και πιο επιθετική απέναντι στη Δύση, με αιχμή του δόρατος το φλέγον ζήτημα της Ταιβάν.
• Ινδία: ανάμεσα σε Δύση και Ανατολή μέλος του Οργανισμού αλλά και της Ομάδας του QUAND (ΗΠΑ, Αυστραλία, Ιαπωνία και Ινδία) και θεωρείται ότι η AUKUS είναι ο σκληρός πυρήνας της[62], αλλά η Ινδία δεν συμμετέχει. Από το 2017 είναι πλήρες μέλος του Οργανισμού. Έχει σοβαρές συνοριακές διαφορές τόσο με την Κίνα όσο και με το Πακιστάν. Επομένως, δεν θα θελήσει να πάει απέναντι από τους δύο θανάσιμους εχθρούς της, αλλά δεν μπορεί να χάσει τα ερείσματά της στη Δύση. Μάλλον θα εξελιχθεί σε μήλον της έριδος μεταξύ Ανατολής και Δύσης ενώ παρακαταθήκη αποτελεί ότι στον Ψυχρό Πόλεμο ανήκε στο κίνημα των Αδεσμεύτων και δεν εντάχθηκε σε κανένα από τα δύο μπλοκ.
• Ιράν: Το Ιράν βγαίνει από τον απομονωτισμό της Δύσης με την πρόσφατη ένταξή του στον Οργανισμό. Είναι πολύτιμη η συμβολή του στην αντιμετώπιση των δυτικών κυρώσεων. Έχει σημαντική επιρροή στην περιοχή με τρομοκρατικές και μη ομάδες κρούσης ενώ μονίμως βρίσκεται σε επιφυλακή.
• Το Πακιστάν, αποτελεί το πετράδι του στέμματος για το δρόμο του μεταξιού με το λιμάνι του το Γκουαντάρ, αλλά θα δεχτεί ισχυρές πιέσεις από τις ΗΠΑ για να στραφεί προς τη Δύση. Πρόσφατα ο στρατός ξαναβγήκε στους δρόμους,[63] ενώ το παρελθόν του με τα αναρίθμητα πραξικοπήματα και τις δολοφονίες πολιτικών προσώπων καθιστούν ακόμη δυσχερέστερη την σταθερότητα του καθεστώτος.

Συμπεράσματα

Στο πλαίσιο αυτό είτε κοιτάζει κανείς το ποτήρι μισογεμάτο ή μισοάδειο αναδεικνύεται το αδιανόητο, αλλά υπαρκτό ζοφερό ενδεχόμενο Ρωσία και Δύση να προετοιμάζονται για παρατεταμένη σύγκρουση και μάλιστα, χωρίς να αποκλείουν ή μάλλον να υπογραμμίζουν εκατέρωθεν, ακόμη και την χρήση πυρηνικών όπλων, έστω και μεσαίας εντάσεως. Ο Ζυλιέν Φρέντ στην εισαγωγή του «Περί του πολέμου» του Κλαούσεβιτς αναφέρει ότι, «ο απόλυτος πόλεμος χαρακτηρίζεται από έναν ολοκληρωτικό αγώνα, απελευθερωμένο, από συμβατικές περιστολές και παραδομένο στην καθαρή βία. Τις περισσότερες φορές ιδίως όταν ο πόλεμος ξεσπά μεταξύ δύο εθνών ή δύο ομάδων εθνών, που ανήκουν στο ίδιο σύστημα οι πολιτικοί λόγοι εμποδίζουν την ώθηση στα άκρα». [64] Απεναντίας, στο μέτωπο που άνοιξε μεταξύ Ρωσίας και Δύσης δεν φαίνεται να αποδίδουν οι προσπάθειες κατάπαυσης του πυρός. Επιπλέον, «ο «λαμβάνων τις αποφάσεις» στην εθνική πολιτική είναι προφανώς όχι ένα συμφεροντολογικό άτομο, αλλά μία ετερογενής συσσωμάτωση μεγάλων οργανισμών και πολιτικών παραγόντων».[65] Στη «δικτυωμένη εποχή μας» τα κοινωνικά δίκτυα[66] παίζουν κρίσιμο ρόλο στη λήψη αποφάσεων και παρεμβάσεων. Γι αυτό χρειάζονται ικανές και έμπειρες ηγεσίες, αλλά και χειρουργικοί χειρισμοί, ώστε να μην ξεφύγει η κρίση σε μη αναστρέψιμες ατραπούς.

Ο «Ναντιόνοφ»[67]  με ενισχυμένες υβριδικές δυνάμεις προετοιμάζεται για τη νέα αναμέτρηση. Εάν έτσι εξελιχθούν τα πράγματα όμως δεν θα πρόκειται για έναν νέο Ψυχρό Πόλεμο, αλλά για έναν κατευθείαν Θερμό (πυρηνικό) πόλεμο και απαιτείται σωφροσύνη από όλες τις πλευρές. Το φάντασμα του «λευκού τίγρη» επέστρεψε στον ευρωπαϊκό τόπο του εγκλήματος, για μία ακόμη φορά. Ποιος όμως είναι ο λευκός τίγρης. Είναι οι ΗΠΑ που αποσύρθηκαν ταπεινωμένες από το Αφγανιστάν και ανασυντάσσονται. Είναι η Ρωσία που σαν πληγωμένη αρκούδα δεν συνήλθε ακόμη από το σύνδρομο της κατάρρευσης του σοβιετικού κόσμου της. Μήπως είναι η Κίνα που με την βίαιη καταστολή στην εξέγερση στην πλατεία Τιεν Ανμεν, απέφυγε τη διάλυση και «προσπαθεί να περάσει τον ποταμό, προσέχοντας όμως τις πέτρες».[68] Έκτοτε «η πορεία της Κίνας στον 21^ο αιώνα συχνά περιγράφεται σαν μία πάλη μεταξύ Ανατολής και Δύσης, μεταξύ κρατικού καπιταλισμού και ελεύθερης αγοράς».[69] Αργά αλλά σταθερά εξαπλώνεται αθόρυβα με την οικονομική της ήπια ισχύ. Προσαρτά και χρεώνει στο άρμα της μικρές και μεσαίες χώρες περιμένοντας την πρωτοκαθεδρία στον κόσμο, ως ώριμο φρούτο.  Ένα είναι σίγουρο ότι μαζεύτηκαν «πολλοί τίγρεις» στον κόσμο και σύμφωνα με μία κινεζική παροιμία σε ένα βουνό δεν χωράνε δύο τίγρεις,[70] πόσο μάλλον περισσότερες.

Ωστόσο, η γερμανική «ρεαλιστική προσέγγιση» με τη Ρωσία  και η ενεργειακή υπερ-εξάρτηση της Γερμανίας από τη Ρωσία πιθανόν αντανακλά το αρχικό διακύβευμα της επανένωσης της Γερμανίας ως δικλείδα ασφαλείας, για να μην ξαναέρθουν σε σύγκρουση. Η προσέγγισης με τη Ρωσία εν μέσω ψυχρού πολέμου εκ του αποτελέσματος κρίνεται επιτυχημένη, καθώς ο Ψυχρός πόλεμος δεν μετατράπηκε σε θερμό.  Σήμερα χρειάζεται πιθανόν μια νέα «Ost Politik» κι ένας ηγέτης του διαμετρήματος του Αντενάουερ ή του Βίλυ Μπράντ για να ξαναβάλει την ευρωπαϊκή, αλλά και ευρύτερα την παγκόσμια πολιτική της ασφάλειας και της σταθερότητας στις ράγες της ειρήνης και της ευημερίας.  Στο βιβλίο «The Next Civil War» ο Καναδός συγγραφέας Stephen Marche αναφέρει ότι «θα ήταν ψέμα, κακό ψέμα, να πούμε ότι το αμερικανικό πείραμα δεν έδωσε στον κόσμο ένα ένδοξο και υπερβατικό όραμα για τα ανθρώπινα όντα: ότι αξίζουν να επιβεβαιωθούν μέσω των διαφορών τους και είναι ζωτικής σημασίας οι αντιφάσεις τους. Αυτό εξακολουθεί να είναι ένα όραμα της ανθρώπινης ύπαρξης για το οποίο αξίζει να αγωνιστούμε».[71] Ωστόσο, το φάντασμα του πολέμου πλανάται πάνω από την ανθρωπότητα προφανώς, γιατί έχει καιρό να το συναντήσει και ξέχασε την αποτρόπαια όψη του.

Η ταπείνωση μίας δύναμης (Ρωσία) έχει αποδειχτεί ιστορικά εξαιρετικά επικίνδυνη, με αρκετά ευρωπαϊκά παραδείγματα, όπως η ταπείνωση της Γαλλίας έθρεψε ένα Ναπολέοντα και της Γερμανίας έναν Χίτλερ. Δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι πιθανή απομάκρυνση Πούτιν, θα φέρει στην εξουσία έναν βολικό για τις δυτικές επιδιώξεις Γκορμπατσόφ ή ευήθη  Γιέλτσιν. Ο ευρασιατικός παράγοντας με ηγέτη την Κίνα, που γνωρίζει ότι είναι ο επόμενος στόχος της Δύσης δεν θα αφήσει την Ρωσία να καταρρεύσει ενώ και για την Ινδία μία ισχυρή Ρωσία προσδίδει ισορροπία στην αιώνια αντιπαλότητα της με την Κίνα και το Πακιστάν. Προφανώς, το Ιράν επίσης θα συμβάλει στη διατήρηση της ισχυρής παρουσίας της Ρωσίας, αλλά και άλλοι δυσαρεστημένοι παίκτες από τις ΗΠΑ. Σύμφωνα με τον Σλαβόι Ζιζεκ «ο πέμπτος καβαλάρης» της «Αποκάλυψης», «αν θέλετε, είμαστε εμείς οι ίδιοι». Το αν θα καταστραφούμε ή θα σωθούμε εξαρτάται από εμάς και θα πρέπει να «αντισταθούμε στον πειρασμό να δοξάσουμε τον πόλεμο», στέλνοντας όπλα στην Ουκρανία, που συχνά δεν ξέρουμε καν σε τι χέρια θα καταλήξουν, «ως μία ουσιαστική εμπειρία που θα μας βγάλει από τον εφησυχασμένο καταναλωτικό ηδονισμό μας», μίας συβαριτικής Δύσης.[72] Στα Οκτώ θαύματα του Οργανισμού (8 Wonders of SCO) περιλαμβάνεται και το άγαλμα της ενότητας, που βρίσκεται στην Ινδία. Είθε να επιτευχθεί η πολυπόθητη ενότητα στον κόσμο, πριν ο γαλάζιος πλανήτης μετατραπεί σε γκρίζο. Εξάλλου, σύμφωνα με τον Λου Σουν, διάσημο κινέζο συγγραφέα: « η ελπίδα μοιάζει με μονοπάτι στην εξοχή: στην αρχή δεν υπάρχει, όμως απ’ τη στιγμή που οι άνθρωποι αρχίζουν να περνούν από εκεί, το μονοπάτι χαράσσεται».[73]

[1] «Γερμανία: Ιστορική ομιλία Σόλτς στη Βουλή-Ανακοίνωσε εξοπλισμούς μαμούθ για το στρατό»,  εφ. Ημερησία, 27.2.2022

[2] Από το βιβλίο του Mortimer Thomas, Every Man His Own Broker όπου τον 17^ο αιώνα οι κυνηγοί επιχειρούσαν να πουλήσουν τη γούνα μιας αρκούδας πριν την πιάσουν. Ομοίως, πουλάνε οι χρηματιστές μετοχές σήμερα.  Άρη  Κατσίδη, «Τι είναι οι Bear Markets και πως τις αναγνωρίζουμε», 7.4.2020, Offline Post

[3] Πρόκειται εδώ στο παρόν άρθρο για αναθεωρημένη εκδοχή προηγούμενης δημοσίευσης στο ΙΔΟΣ, Παπαρούνα Παναγιώτα, «Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης: Από το πνεύμα της Σαγκάης στο πνεύμα του λευκού τίγρη (;)», ΙΔΟΣ, 16.9.2017 https://drive.google.com/file/d/0B8_1lDT4phjxZFYzei1jNTItODg/view?resourcekey=0–mvMeFq-h1geD9Vt9dm9YA

[4] Αφορά τον νέο τρόπο ανάπτυξης περιφερειακών οργανισμών όπως ο Οργανισμός, με όχημα την αρχή της μη παρέμβασης στα εσωτερικά ζητήματα και ανοχή στα αυταρχικά καθεστώτα των κρατών μελών τους ως προς τον εκδημοκρατισμό τους.

[5] σύγχρονη ρωσική πολεμική ταινία.

[6] Η ανάδυση νέας δύναμης σήμερα η Κίνα τότε η Αθήνα, αντιμετωπίζεται ως απειλή από την ισχύουσα υπερδύναμη όπως τότε η Σπάρτη και τώρα οι ΗΠΑ. Allison Graham, Σε τροχιά πολέμου: μπορούν ΗΠΑ και Κίνα να αποφύγουν την Παγίδα του Θουκυδίδη;, εκδ. Πεδίο, Αθήνα 2020,σελ.11

[7] «Νόαμ Τσόμσκι: Πλησιάζουμε το πιο επικίνδυνο σημείο στην ιστορία της ανθρωπότητας-Τι είπε για τον πόλεμο στην Ουκρανία», Ethnos.gr, 11.4.2022

[8] Zbigniew Brzezinski, Η Μεγάλη Σκακιέρα: Η αμερικανική υπεροχή και οι γεωστρατηγικές της επιταγές, εκδ. Α.Α. Λιβάνη, Αθήνα, 1997,σελ.208

[9] «Πούτιν για οικονομία: Δεν θα επαναλάβουμε τα λάθη της Σοβιετικής Ένωσης», Ναυτεμπορική, 9.6.2022

[10] «Ρωσία: Αποστολή στρατευμάτων στο Τατζικιστάν για ενίσχυση των συνόρων με το Αφγανιστάν: Η Μόσχα επιχειρεί να ενισχύσει στρατιωτικά τον σύμμαχό της στην Κεντρική Ασία», εφ. Καθημερινή, 11.9.2021

[11] Indo-Pacific Strategy of The United States, The White House Washington,  February 2022

[12] «The American role in the region must be more effective and enduring than ever».

[13] Γιώργου Σκαφιδά, «Ένας χρόνος Μπάϊντεν στην εξουσία: Αφγανιστάν, πληθωρισμός, πανδημία και πόλωση», εφ. Η Καθημερινή,  19.1.2022

[14] Edward Luce, «Financial Times: Οδεύει προς εμφύλιο πόλεμο η Αμερική;», 3.6.2022, Euro2day.gr

[15] Έβαν Όσνος, Η εποχή της φιλοδοξίας: το παιχνίδι της τύχης, της αλήθειας και της πίστης, σε μία Κίνα που μεταμορφώνεται, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης Προοπτικές, 2018, σελ.33

[16] «Κοσμογονία» με νέα εμπορική οδό από την Ρωσία στην Ινδία μέσω Ιράν: Την ώρα που οι δυτικές κυρώσεις αποτυγχάνουν η Ασία συσπειρώνεται», NewsBreak.gr 15.6.2022

[17] «Γερμανία: Ιστορική ομιλία Σόλτς στη Βουλή -Ανακοίνωσε εξοπλισμούς μαμούθ για το στρατό», εφ. Ημερησία, 27.2.2022

[18] Δήμητρα Κυρανούδη, «Στάϊνμάιερ: Λάθος η προσήλωσή μου στον Nord Stream 2», DW, 4.4.2022]

[19] Μιχαήλ Γκορμπατσώφ, Περεστρόϊκα: Νέα σκέψη για τη χώρα μας και τον κόσμο, εκδ. Α.Α. Λιβάνη-Νέα Σύνορα, Αθήνα, 1987, σελ.347

[20] Κρίστοφ Χάσελμπαχ, «Χάνει η Γερμανία τον ηγετικό ρόλο στην ΕΕ λόγω Ουκρανίας;», DW, 21.5.2022,]

[21] «Nord Stream 2- Ο αγωγός του Πούτιν που παρέλυσε τη Δύση» (Ανάλυση του Gardian) στο in.gr 24.12.2021

[22] Nicholas J. Spykman, Η Γεωγραφία της Ειρήνης, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα 2004, σελ.16

[23] «Η Μέρκελ καταδικάζει την ρωσική εισβολή, αλλά δεν ζητάει συγγνώμη για την πολιτική της έναντι του Πούτιν: Συνέντευξη εφ’ όλης της ύλης της πρώην καγκελαρίου σε δημοσιογράφου του Spiegel»,εφ. Καθημερινή, 8.6.2022

[24] Χαράλαμπος Παπασωτηρίου, «Το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Η πτώση της Σοβιετικής Ένωσης. Η επανένωση της Γερμανίας και η Νέα Ευρωπαϊκή Αρχιτεκτονική Ασφάλειας», Ελληνική Επιθεώρηση Πολιτικής Επιστήμης , τχ.5, Απρίλιος 1995, σελ.41

[25] Pauline Neuding, « Το τέλος της σκανδιναβικής ουδετερότητας: Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία και το ΝΑΤΟ», Project Syndicate-  Ot.gr, 11.5.2022

[26] Graham Allison & Philip Zelikow, Η κρίση της Κούβας : Η ουσία της απόφασης, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα 2006, σελ.33

[27] Θάνος Π. Ντόκος, Αναζητώντας την Ειρήνη: Μέτρα για τη Διεθνή Ασφάλεια και τη μη διασπορά των πυρηνικών όπλων, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα 1992, σελ.65

[28] Klaus Schwab, «Now is the time for a` great reset`», 3.6.2020

[29]«Αυξήθηκαν οι κροίσοι και η ακραία φτώχεια», ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 25.5.2022

[30] Τάνια Μποζανίνου, «Τέσσερα σενάρια για το μέλλον της παγκοσμιοποίησης», ΤΟ ΒΗΜΑ, 2.6.2022

[31] Χαράλαμπος Τσαρδανίδης, Οικονομική Διπλωματία, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα 2018,σελ.97

[32] «Μια τρύπα στο…πετρέλαιο: Οι κυρώσεις δεν κατάφεραν να σταματήσουν τον Πούτιν (πίνακες)», Newmoney.gr 1.6.2022

[33] Τζούλη Καλημέρη, «Wall Street: Στο κατώφλι της bear market αναζητά σωσίβιο-Θα αναλάβει και πότε δράση η Fed»,  Ot.gr 22.5.2022

[34] “Πτωτικά έκλεισε η Wall Street.Η αγορά δεν κατάφερε να βγει από τη bear market», 1.6.2022, OT.gr

[35]Thomas Mortimer, Every Man His Own Broker, σελ.49-50

[36] «Ρωσία: Μεγάλα τα οφέλη της από τη διεθνή επισιτιστική κρίση: περιζήτητα και σε αυξημένες τιμές τα σιτηρά της 1,9 δις δολ. στα ταμεία της», Bloomberg- εφ. Καθημερινή, 25.5.2022

[37] «Ρωσία: Η οικονομία της χώρας στέκεται ξανά στα πόδια της- Η κατάρρευση της οικονομίας της Ρωσίας παρά τις αυστηρές κυρώσεις της Δύσης δεν έχει έρθει», OT.Gr, 10.5.2022

[38] «Μπάϊντεν: Για όνομα του Θεού ο Πούτιν δεν μπορεί να μείνει στην εξουσία», εφ. Καθημερινή, 26.3.2022

[39] Robert D. Kaplan, Η επερχόμενη αναρχία, εκδ. Ροές, Αθήνα 2001, σελ.100

[40] «Ιστορική ομιλία Μπάιντεν από τη Βαρσοβία: Είμαστε στο πλευρό σας -Ζούμε τη μάχη ανάμεσα στη δημοκρατία και τον ολοκληρωτισμό», Hellenic Journal, 26.3.2022

[41] Global Britain: delivering on our international ambition-This page brings together the main documents that set out the government’s vision for Global Britain, https://www.gov.uk/government/collections/global-britain-delivering-on-our-international-ambition  [ανακτήθηκε 12.6.2022]

[42] Edoardo Campanella, « Η νοσταλγία πεθαίνει τελευταία- Η πολιτική της νοσταλγίας ποικίλλει σημαντικά μεταξύ δημοκρατικών και αυταρχικών πλαισίων», Project Syndicate-Ot.gr 12.5.2022

[43] «Economist Intelligence Unit:  «Αγκομαχά», η δημοκρατία, φταίνε και τα lockdown», ΟΤ.gr 10.2.2022

[44] A report by EIU : Democracy Index 2021 : The China challenge», Economist Intelligence

[45] UN General Assembly votes to suspend Russia from the Human Rights Council, 7.4.2022

[46] « ΟΗΕ : Η Τσεχία θα αντικαταστήσει τη Ρωσία στο Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων», Capital.gr 10.5.2022

[47] μέλη: Αρμενία, Καζακστάν, Κιργισία, Ρωσία, Λευκορωσία και Τατζικιστάν

[48] Κίνα, Ρωσία, Καζακστάν, Κιργισία, Τατζικιστάν, Ουζμπεκιστάν, Ινδία, Πακιστάν, Ιράν

[49] Βραζιλία, Ρωσία, Ινδία, Κίνα και Ν. Αφρική

[50] Βιετνάμ, Ινδονησία, Καμπότζη, Λάος, Μαλαισία, Μπρουνέι, Μυανμάρ, Σιγκαπούρη, Ταϊλάνδη, Φιλιππίνες

[51] Joint Statement of the Russian Federation and the People’s Republic of China on the International Relations Entering a New Era and the Global Sustainable Development, February 4, 2022, Kremlin.ru

[52] Βαγγέλης Χωραφάς, «Η διαδικασία διεύρυνσης των BRICS», Militaire.gr, 1.6.2022

[53] «Шос станет новым экономическим и политическим центром мира»,[Ο Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης -ΟΣΣ θα εξελιχθεί στο νέο οικονομικό και πολιτικό κέντρο του κόσμου] Pravda.ru, 18.3.2022 https://www.pravda.ru/world/1691414-india_pakistan/ [ανακτήθηκε 10.6.2022]

[54] Development Strategy of the Shanghai Cooperation Organisation until 2025, https://eng.sco-russia2020.ru/images/17/25/172516.pdf  [ανακτήθηκε 17.4.2022]

[55] Rashid Alimov, The Role of the Shanghai Cooperation Organisation in Counteracting-Threats to Peace and Security UN Chronic (United Nations), October 2017, No. 3 Vol. LIV 2017, Prevention    https://www.un.org/en/chronicle/article/role-shanghai-cooperation-organization-counteracting-threats-peace-and-security [ανακτήθηκε 12.6.2022]

[56] China’s New Silk Road- DW Documentary, 24.8.2018 https://www.youtube.com/watch?v=1qd8juCdTkA   [ανακτήθηκε 17.4.2022]

[57] Chris Buckley, China’s Xi offers closer cooperation with Russia in a call with Putin, The New York Times, 15.6.2022

[58] «Στην κυκλοφορία η γέφυρα που ενώνει την Κίνα με τη Ρωσία», εφ. Έθνος 10.6.2022

[59] «Νέος Δρόμος του Μεταξιού: Εκτός παιχνιδιού οι Γερμανοί; Με αφορμή τη σύνοδο που πραγματοποιείται στο Πεκίνο για τον Νέο Δρόμο του Μεταξιού ο γερμανικός τύπος προσπαθεί να αναλύσει τα κίνητρα της Κίνας», DW,26.4.2019]

[60] «Το υπέρογκο χρέος μπλοκάρει τον νέο Δρόμο του Μεταξιού», εφ. Καθημερινή, 15.12.2020]

[61] Πλάμεν Τόντσεφ, « Η πανδημία στην Κίνα: Επιστροφή στον τόπο του εγκλήματος», Ανιχνεύσεις, 15.4.2022

[62] Αλέξανδρος Θ. Δρίβας, «Από την AUKUS στην Quad και στη μέση η Ε.Ε.»,  The Huffington Post, 21.9.2021

[63] Shahzada Rahim, «The Ongoing Political Chaos in Pakistan», Modern Diplomacy, 30.5.2022

[64] Karl von Klausewitz, Περί του Πολέμου εκδ. Βάνιας-Θεσσαλονίκη, 1999, σε.46

[65] Graham Allison & Philip Zelikow, Η κρίση της Κούβας: Η ουσία της απόφασης, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα 2006, σελ.36

[66] Niall Ferguson, Η πλατεία και ο πύργος: δίκτυα, ιεραρχίες και η πάλη στην παγκόσμια ισχύ, εκδ. Αλεξάνδρεια, 2017, σελ.11

[67] Ο ήρωας στην ταινία «Λευκός Τίγρης» που επιβιώνει και έχει αποκτήσει τα «αντισώματα» να αντιμετωπίσει εκ νέου τον «Λευκό Τίγρη».

[68] Έβαν Όσνος, Η εποχή της φιλοδοξίας: το παιχνίδι της τύχης, της αλήθειας και της πίστης, σε μία Κίνα που μεταμορφώνεται, ό.π. σελ.28

[69] ό.π. σελ 21

[70] Hyiyun Feng, «China and Russia vs the United States? Just how likely are China and Russia to ally against the US?», The diplomat.com, 2.3.2015

[71] Edward Luce,«Financial Times: Οδεύει προς εμφύλιο πόλεμο η Αμερική;», FT.com-Euro2day.gr  3.6.2022

[72] Slavoi Zizek, « Ήρωες της Αποκάλυψης: Ο κόσμος αντιμετωπίζει πολλαπλές ταυτόχρονες κρίσεις που φέρνουν στο νου τους καβαλάρηδες της αποκάλυψης: λοιμό, πόλεμο, πείνα και θάνατο», Project Syndicate- OT.gr  11.5.2022

[73] Έβαν Όσνος, Η εποχή της φιλοδοξίας: το παιχνίδι της τύχης, της αλήθειας και της πίστης, σε μία Κίνα που μεταμορφώνεται, οπ. σελ.16

https://isideris.gr/wp-content/uploads/2022/10/e-Tetradia_teuxos04_final.pdf